आपल्या मावळा प्रवासाची सुरुवात करा
मोबाइल क्रमांकाद्वारे लॉगिन
ओटीपी मिळाला नाही? पुन्हा पाठवा प्रतीक्षा करा
दिनांक२५ मे २०२५ 
ठिकाण: रायरेश्वर किल्ला, ता. भोर, जि. पुणे
आपल्या मावळा प्रवासाची सुरुवात करा
मोबाइल क्रमांकाद्वारे लॉगिन
ओटीपी मिळाला नाही? पुन्हा पाठवा प्रतीक्षा करा
रायरेश्वर किल्ला हा महाराष्ट्राच्या इतिहासातील एक अत्यंत महत्त्वाचा स्थळ आहे. इ.स. १६४५ मध्ये फक्त १६ वर्षांचे असताना छत्रपती शिवाजी महाराजांनी येथे ‘हिंदवी स्वराज्य’ स्थापनेची शपथ घेतली. त्यामुळे रायरेश्वरला स्वराज्याच्या जन्मभूमीचे स्थान प्राप्त झाले.
गडावरील रायरेश्वर मंदिर हे प्राचीन व पांडवकालीन असून संपूर्ण दगडात कोरलेले आहे. या मंदिराला ऐतिहासिक वारसा लाभलेला आहे. हिंदवी स्वराज्याचे संस्थापक छत्रपती शिवाजी महाराजांनी वयाच्या १६व्या वर्षी म्हणजेच २७ एप्रिल १६४५ रोजी येथेच स्वराज्याची शपथ घेतली. त्यामुळे या मंदिराला हिंदवी स्वराज्य आणि महाराष्ट्राच्या इतिहासात अत्यंत पवित्र स्थान प्राप्त झाले.
या वेळी महाराजांसोबत बारा मावळे होते — कान्होजी जेधे, बाजी पासलकर, तानाजी मालुसरे, सूर्याजी मालुसरे, येसाजी कंक, सूर्याजी काकडे, बापूजी मुदगल, नरसप्रभू गुप्ते, सोनोपंत डबीर इत्यादी. या मूठभर मावळ्यांनी जिवाची पर्वा न करता स्वराज्यासाठी स्वतःला झोकून दिले.
रायरेश्वराच्या मंदिरात घेतलेली ही शपथ म्हणजे स्वराज्याच्या संकल्पाची सुरुवात होती. या ठिकाणी शिवरायांनी आपल्या मावळ्यांसह स्वराज्य स्थापनेचा संकल्प करून मराठा साम्राज्याच्या उदयाची पायाभरणी केली.
रायरेश्वर किल्ला हा गिरिदुर्ग प्रकारातील गड असून त्याची रचना नैसर्गिक संरक्षण आणि धार्मिक महत्त्व यांचा संगम दाखवते. समुद्रसपाटीपासून सुमारे १३३७ मीटर उंचीवर वसलेला हा गड विस्तीर्ण पठारावर पसरलेला आहे. पठाराचा विस्तार जवळपास १६ किमी असून गडाभोवती उंच कडे असल्यामुळे शत्रूला सरळ प्रवेश करणे कठीण होते. या पठारावर विविध रंगांची माती आढळते, जी भूगर्भशास्त्रीय दृष्ट्या विशेष मानली जाते.
गडावरील प्रमुख आकर्षण म्हणजे रायरेश्वर मंदिर. हे मंदिर पांडवकालीन असून संपूर्ण दगडात कोरलेले आहे. याच मंदिरात २७ एप्रिल १६४५ रोजी छत्रपती शिवाजी महाराजांनी ‘हिंदवी स्वराज्य’ स्थापनेची शपथ घेतली होती. याशिवाय गडावर पांडव लेणी, गोमुख तळे, जिवंत झरा, शिवकालीन पाण्याची टाकी आणि जननी देवीचे मंदिर यांसारख्या वास्तू आहेत. गोमुख तळे व झऱ्यात वर्षभर शुद्ध पाणी उपलब्ध असते, ज्यामुळे गडावरील जलव्यवस्थेचे महत्त्व अधोरेखित होते.
नैसर्गिक सौंदर्याच्या दृष्टीने गडावर रिव्हर्स व्हॉइस पॉइंट, सनसेट पॉइंट, तसेच नाखिंदा टोक ही ठिकाणे पाहण्यासारखी आहेत. नाखिंदा टोकावरून तुंग, तिकोना, लोहगड, प्रतापगड, विचित्रगड आणि मकरंदगड यांचे दर्शन होते.
आजही रायरेश्वर गडावर सुमारे ५०० लोकसंख्या वास्तव्यास आहे. त्यातील जवळपास ४० जंगम कुटुंबे येथे राहतात. त्यामुळे हा गड केवळ ऐतिहासिक स्मारक नसून आजही जिवंत वारसा म्हणून ओळखला जातो.
अशा प्रकारे रायरेश्वर किल्ला हा धार्मिक, नैसर्गिक आणि लष्करी महत्त्वाचा संगम असून स्वराज्याच्या जन्मभूमीचे स्थान मिळाल्यामुळे महाराष्ट्राच्या इतिहासात तो अद्वितीय ठरतो.
रायरेश्वर किल्ल्यावर “आपला मावळा” संस्थेने राबवलेली स्वच्छता मोहीम ही केवळ गडाची देखभाल नव्हे तर शिवसंस्कृतीच्या जतनाची आणि पर्यावरणाच्या सन्मानाची चळवळ ठरली. सकाळपासूनच शिवप्रेमी आणि स्थानिक मावळ्यांचा उत्साह ओसंडून वाहत होता. गडाच्या पायथ्यापासून मंदिरापर्यंत स्वच्छता रॅली काढण्यात आली आणि संपूर्ण परिसर प्लास्टिकमुक्त करण्यासाठी कचऱ्याचे संकलन करण्यात आले. मंदिर व सभामंडपाचे रंगकाम करून परिसराला नवचैतन्य प्राप्त झाले. सभामंडपात पेव्हींग ब्लॉक्स बसविण्यात आले, सूचना फलक, डस्टबिन्स, सोलर दिवे आणि बाकड्यांची स्थापना करून पर्यटकांसाठी सुविधा निर्माण करण्यात आल्या.
पर्यावरण संवर्धनासाठी वृक्षारोपण करण्यात आले तसेच ट्री-गार्ड बसवून झाडांचे संरक्षण करण्यात आले. गडावरील रहिवाशांना रेनकोटचे वाटप करून त्यांच्या दैनंदिन जीवनात मदत करण्यात आली. या उपक्रमात स्थानिक ग्रामस्थ, युवक आणि विशेषतः रायरेश्वर पठारावरील रहिवासी सक्रियपणे सहभागी झाले. सभामंडपात शिवप्रतिज्ञा आणि जिजाऊ वंदनेचे सादरीकरण करून स्वराज्याच्या तेजस्वी वारशाची आठवण जागवली.
या मोहिमेचा परमोच्च क्षण म्हणजे रायरेश्वर मंदिरात घेतलेली स्वच्छतेची शपथ. याच शपथेपासून “आपला मावळा” संस्थेची स्थापना झाली, ज्याचा उद्देश महाराष्ट्रातील गड-किल्ल्यांच्या स्वच्छता व संवर्धनाला सातत्य देणे हा होता. अशा प्रकारे ही मोहीम इतिहासाला वंदन, वारशाचे जतन आणि समाजाला प्रेरणा देणारा एक उत्सव ठरली.
१. ऐतिहासिक जतन
२. स्वच्छता व पर्यावरण
३. पर्यटक सुविधा
संख्या नाही, बदल मोजतोय!
