आपल्या मावळा प्रवासाची सुरुवात करा
मोबाइल क्रमांकाद्वारे लॉगिन
ओटीपी मिळाला नाही? पुन्हा पाठवा प्रतीक्षा करा
दिनांक१ मार्च २०२६ 
ठिकाण: किल्ले सिंधुदुर्ग, ता. मालवण, जि. सिंधुदुर्ग
आपल्या मावळा प्रवासाची सुरुवात करा
मोबाइल क्रमांकाद्वारे लॉगिन
ओटीपी मिळाला नाही? पुन्हा पाठवा प्रतीक्षा करा
सिंधुदुर्ग किल्ल्याचा इतिहास हा छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या सामरिक दूरदृष्टीचा आणि समुद्री सामर्थ्याच्या ध्येयाचा जिवंत पुरावा आहे. इ.स. १६६१ मध्ये मालवण जिंकल्यानंतर महाराजांना परकीय सत्तांच्या हल्ल्यांचा धोका जाणवला. इंग्रज, पोर्तुगीज आणि सिद्दी यांच्या आक्रमणांना तोंड देण्यासाठी समुद्रात भक्कम जलदुर्ग उभारण्याची गरज होती. त्यामुळे इ.स. १६६४ मध्ये ‘कुरटे’ बेटावर सिंधुदुर्गाची पायाभरणी झाली. महाराजांनी स्थापत्यकलेसाठी गोवेकरी पोर्तुगीज कारागीर बोलावले आणि शिशाचा वापर करून किल्ल्याची पायाभरणी अधिक मजबूत केली.
हा किल्ला महाराजांच्या आरमाराचे प्रमुख केंद्र होता. किनाऱ्याजवळ पद्मगड, राजकोट आणि सर्जेकोट या किल्ल्यांची योजना करून सिंधुदुर्गाला अतिरिक्त संरक्षण दिले गेले. २५ नोव्हेंबर १६६४ रोजी पहिली चिरा बसवून बांधकामास सुरुवात झाली आणि १६६७ पर्यंत हा भव्य जलदुर्ग उभा राहिला.
इतिहासात सिंधुदुर्ग अनेक युद्धांचा साक्षीदार ठरला. १६६१ मध्ये पोर्तुगीजांचा हल्ला परतवून लावला गेला. १६६९ मध्ये मोरोपंत त्रिंबक आणि सिद्दी जोहर यांचा हल्ला अपयशी ठरला. १७१९–१७२० मध्ये इंग्रजांनी दोनदा हल्ला केला, पण मराठ्यांच्या शौर्यामुळे त्यांना पराभव पत्करावा लागला. १७३६ मध्ये साखोजी आंग्रे यांनी हल्ला केला आणि मराठ्यांना पराभव स्वीकारावा लागला, तरी किल्ल्याची सामरिक ताकद अधोरेखित झाली.
नंतर हा किल्ला करवीर संस्थानच्या आधिपत्याखाली गेला. १७६५ मध्ये इंग्रजांनी ताबा घेतला आणि त्याला फोर्ट ऑगस्टस असे नाव दिले. काही अटींवर तो पुन्हा करवीरच्या छत्रपतींना परत करण्यात आला. १८१२ मध्ये कर्नल लायोनेल स्मिथने येथील चाच्यांचा बंदोबस्त केला.
आज सिंधुदुर्ग किल्ला हा महाराष्ट्राच्या गौरवशाली इतिहासाचा आणि शिवाजी महाराजांच्या सामरिक कौशल्याचा साक्षीदार आहे. भारत सरकारने २१ जून २०१० रोजी त्याला राष्ट्रीय संरक्षित स्मारक घोषित केले असून युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थळांमध्ये त्याचा समावेश आहे.
सिंधुदुर्ग किल्ल्याची रचना ही स्थापत्यकौशल्य, सामरिक गरज आणि समुद्री संरक्षण यांचा अद्वितीय संगम आहे. अरबी समुद्रातील ‘कुरटे’ बेटावर पसरलेला हा जलदुर्ग सुमारे अठ्ठेचाळीस एकर क्षेत्रफळ व्यापतो. त्याची तटबंदी तीन किलोमीटर लांब, तीस फूट उंच आणि बारा फूट जाड असून ती समुद्राच्या प्रचंड लाटांना तोंड देण्यासाठी बांधली गेली आहे. या तटबंदीला बावन्न बुरुज आणि पंचेचाळीस दगडी जिने असून प्रत्येक बुरुजावर तोफा बसविण्यात आल्या होत्या.
प्रमुख शिल्पकार हिरोजी इंदुलकर यांच्या मार्गदर्शनाखाली तीन हजारांहून अधिक कारागिरांनी अवघ्या तीन वर्षांत हा किल्ला उभारला. बांधकामात लॅटराइट दगड आणि शिसे यांचा वापर करून तटबंदी अभेद्य बनवली गेली. मुख्य प्रवेशद्वार ‘दिल्ली दरवाजा’ इतक्या कौशल्याने बांधलेला आहे की बाहेरून पाहणाऱ्याला तो सहज दिसत नाही. शत्रूला गोंधळात टाकण्यासाठी ही योजना आखण्यात आली होती. याशिवाय नारायण दरवाजा आणि गोमुख दरवाजा अशी इतर प्रवेशद्वारे आहेत. किल्ल्याच्या आत गुप्त मार्ग आणि पाण्याखालील बोगदे तयार करण्यात आले होते, ज्यांचा उपयोग आणीबाणीच्या वेळी सुटकेसाठी होत असे.
किल्ल्यात गोड्या पाण्याच्या तीन विहिरी आहेत – दूध विहीर, साखर विहीर आणि दही विहीर. खाऱ्या समुद्राच्या मध्यभागी असूनही या विहिरींचे पाणी गोडे आहे, ही स्थापत्यकलेची अद्भुत देणगी आहे. याशिवाय तटबंदीमध्ये तीस ते चाळीस शौचालये बांधण्यात आली होती, जी त्या काळात क्रांतिकारी सुविधा मानली जाते.
किल्ल्यातील प्रमुख वास्तूंमध्ये गणेश मंदिर, भवानी माता, हनुमान, जरीमरी आणि महादेवाची मंदिरे आहेत. विशेष म्हणजे इ.स. १६९५ मध्ये छत्रपती राजाराम महाराजांनी बांधलेले शंकराच्या रूपातील शिवाजी महाराजांचे मंदिर आजही पूजाअर्चेसाठी वापरले जाते. तसेच महाराजांच्या हात व पायांचे ठसे कोरलेले दगड येथे जतन केले आहेत.
किल्ल्याच्या उत्तरेला ‘नयनवटी’ नावाचा गुप्त मार्ग आहे, ज्याचा उपयोग शत्रूच्या हल्ल्यावेळी बाहेर जाण्यासाठी केला जात असे. राजवाडा, अंधारबाव, कालिका देवी मंदिर, सूर्य मंदिर आणि नगारखाना ही इमारती आजही अवशेष स्वरूपात दिसतात. दक्षिणेकडील तटाजवळ ‘राणीची वेळा’ म्हणून ओळखली जाणारी मऊ रेतीची पुळण आहे, जी महाराणींच्या समुद्रस्नानासाठी वापरली जात असे.
सिंधुदुर्ग किल्ल्याची रचना ही छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या सामरिक दूरदृष्टीचे आणि स्थापत्यकौशल्याचे अद्वितीय उदाहरण आहे. हा किल्ला केवळ एक जलदुर्ग नाही, तर स्वराज्याच्या समुद्री सामर्थ्याचे प्रतीक आणि महाराजांच्या अमर स्मृतीचे भव्य स्मारक आहे. आजही हा किल्ला आपल्या भव्यतेने, गौरवशाली इतिहासाने आणि स्थापत्यकलेच्या अद्भुत नमुन्यांनी पर्यटकांना मोहवून टाकतो. मराठ्यांच्या शौर्याचे आणि जलदलाच्या कौशल्याचे दर्शन घडवणारा सिंधुदुर्ग किल्ला महाराष्ट्राच्या इतिहासातील एक प्रेरणादायी अध्याय म्हणून आजही जिवंत आहे.
सिंधुदुर्ग किल्ल्यावर आपला मावळा संस्थेने खासदार डॉ. निलेश लंके यांच्या नेतृत्वाखाली राबवलेली स्वच्छता व संवर्धन मोहीम ही इतिहास, श्रद्धा आणि पर्यावरण यांचा संगम ठरली. समुद्रातील या अभेद्य जलदुर्गावर सकाळपासूनच “जय भवानी – जय शिवाजी” च्या घोषणांनी वातावरण भारावून गेले आणि हजारो शिवप्रेमी व स्वयंसेवकांनी उत्स्फूर्त सहभाग नोंदवला.
किल्ल्याच्या वाटा, तटबंदी आणि मंदिर परिसरातील प्लॅस्टिक, बाटल्या, थर्माकोल यांचे संकलन करून गडाला प्लॅस्टिकमुक्त करण्याचा संकल्प प्रत्यक्षात उतरवला गेला. मार्ग स्वच्छ करून पर्यटकांसाठी सोयीस्कर वाटा तयार करण्यात आल्या. स्वागत कमानी, सूचना फलक, बाकडे, कचरा कुंड्या आणि सौरदिवे बसवून गडाला आधुनिक सोयीसुविधांचा नवा चेहरा मिळाला. ठिकठिकाणी वाढलेले अनावश्यक झुडपे काढून टाकून परिसर स्वच्छ करण्यात आला, तसेच गडावरील मार्गातील अडथळे दूर करून पर्यटकांसाठी सुरक्षित व सुकर मार्ग उपलब्ध करून देण्यात आला.
या मोहिमेचे वैशिष्ट्य म्हणजे स्वयंसेवकांचा उत्स्फूर्त सहभाग आणि व्यवस्थापनाची काटेकोर आखणी. महाराष्ट्रातील विविध भागांतून आलेल्या शेकडो युवकांनी एकत्र येऊन मोठ्या प्रमाणात कचरा गोळा करून योग्य विल्हेवाट लावली. मंदिर परिसर आणि ऐतिहासिक स्मृती स्थळे स्वच्छ करून त्यांना नवसंजीवनी मिळाली. शिवप्रतिज्ञा आणि जिजाऊ वंदनेच्या सादरीकरणाने सहभागींच्या मनात स्वराज्याच्या तेजस्वी वारशाची आठवण जागवली.
स्थानिक लोकप्रतिनिधी आणि सांस्कृतिक कार्यकर्त्यांच्या उपस्थितीमुळे उपक्रमाला अधिक बळ मिळाले. ही मोहीम केवळ स्वच्छतेपुरती मर्यादित न राहता, ती सांस्कृतिक जागृती, पर्यावरण संरक्षण आणि सामाजिक एकतेचा दीपस्तंभ ठरली. सिंधुदुर्ग किल्ल्याच्या शौर्यगाथेला आधुनिक काळात जपण्याचा आणि पुढील पिढ्यांना प्रेरणा देण्याचा हा एक ऐतिहासिक प्रयत्न ठरला.
संख्या नाही, बदल मोजतोय!
